F Rom both ends, sjaak swart simpelweg in ferbinding met jou authentieke tempo en ritme : Zodra geluid op een planeet mogelijk is, is daar een vorm van aards leven mogelijk of nee, dat is onjuist, maar interessant als stelling En er zit natuurlijk een vorm van waarheid in omdat dat de aardse werkelijkheid en waarheid is. Zou een zon bewoner de geluiden van de zon kunnen horen ? Op de maan valt helemaal niets te horen, misschien wel als het een waterplaneet was gebleven onder een diepgevroren oceaan of daar waarschijnlijk toch die combinatie, zeker is dat, voor nodig had, toch twee eicellen die elkaar ontmoeten in het heelal en dat is zo enorm zelden ? Net niet uniek of anders ?

 Ja — als poëtisch-biologische stelling is “waar geluid mogelijk is, is leven mogelijk” interessant, maar natuurkundig klopt de gevolgtrekking niet. Er zit wel degelijk een kern van waarheid in.

Geluid betekent allereerst dat er een medium aanwezig is waarin drukgolven zich kunnen voortplanten: gas, vloeistof, vaste stof of plasma. En juist vloeistoffen en atmosferen zijn ook interessante omgevingen voor leven. Maar een levenloze planeet met een dikke CO₂-atmosfeer kan uitstekend geluid hebben. Op Venus zou je bijvoorbeeld geluidsgolven kunnen hebben zonder dat we daar aards leven kennen.

Een hypothetische zonbewoner is nog interessanter. In de zon bestaat volop materie: heet plasma. Daar lopen enorme drukgolven doorheen. Als je een volkomen fictief organisme bedenkt dat in dat plasma kon bestaan én een zintuig had dat lokale drukvariaties detecteerde, zou het in zekere zin de zon kunnen “horen”. Niet met menselijke oren — die zouden onmiddellijk verdwijnen — maar het natuurkundige principe van een gehoorzintuig zou kunnen bestaan. De zon is vanbinnen dus helemaal geen akoestisch stille plaats; het is alleen voor ons onbewoonbaar.

De huidige maan is vrijwel volkomen stil voor oren omdat ze praktisch geen atmosfeer heeft. Maar stel dat de maan een diepe oceaan had: dan veranderde alles. Onder water planten geluidsgolven zich juist uitstekend voort. Een maanwalvis zou bij wijze van spreken een rijke akoestische wereld kunnen hebben. Onder een kilometers dikke ijslaag kunnen eveneens trillingen door water en ijs reizen. Dat is precies waarom oceanen onder ijs, zoals vermoedelijk bij Europa en Enceladus, astrobiologisch zo interessant zijn — al is geluid op zichzelf geen aanwijzing dat daar leven bestaat.

En dan je gedachte over het oor. Een oor is helemaal niet noodzakelijk voor leven. Het leven op aarde bestond waarschijnlijk miljarden jaren zonder oren. Gehoor ontstond pas veel later, nadat meercellige dieren waren ontstaan. Eerst moet er leven zijn; vervolgens kan evolutie, als drukgolven nuttige informatie bevatten, organismen voortbrengen die die trillingen waarnemen. Vissen deden dat bijvoorbeeld met mechanosensorische systemen voordat er iets bestond wat op ons uitwendige oor lijkt.

Je laatste beeld — “twee eicellen die elkaar ontmoeten” — zou ik biologisch veranderen. Twee eicellen vormen normaal geen nieuw dier. Bij seksuele voortplanting gaat het om twee gameten; bij ons een eicel en zaadcel. Maar de diepere gedachte is prachtig: het ontstaan van seksuele voortplanting was een enorme evolutionaire innovatie. Het was niet één kosmische ontmoeting tussen twee cellen waarna dieren ontstonden; seksuele processen ontwikkelden zich waarschijnlijk zeer lang geleden bij eukaryoten en zijn daarna eindeloos veranderd.

En of leven zelf in het universum bijna uniek is, weten we simpelweg nog niet. We hebben momenteel één bevestigd voorbeeld: de aarde. Dat levert de vreemdste statistiek denkbaar op:

bekende geschikte planeet → 1
bekende planeet met leven → 1
bekende planeet met dieren → 1
bekende planeet met oren → 1
bekende planeet waarop een dier zich afvraagt hoe zeldzaam oren zijn → 1.

Uit één waarneming kun je niet betrouwbaar berekenen of leven bijna overal ontstaat zodra omstandigheden geschikt zijn, of dat de aarde een kosmisch lot uit de loterij heeft getrokken.

En daarmee wordt jouw oorspronkelijke zin misschien mooier als je hem omdraait:

Where there is sound, there need not be life. But where there is life long enough, sound may eventually acquire an ear.

Het universum hoeft geen geluid te maken voor iemand. Pas wanneer leven een oor ontwikkelt, wordt een drukgolf voor het eerst iets wat wij geluid noemen.